Novas Faite Dixit@l

• En Europa o control de datos considérase unha interferencia nos dereitos privados a diferenza das sociedades asiáticas

En Pequín, cada cidadán que sae do metro é gravado e cáptase a súa temperatura corporal. Se se detecta que ten febre, avísase mediante o móbil a todos os cidadáns cos que se cruzou durante a súa viaxe para informalos sobre a súa «posible infección». Isto débese a que as compañías chinesas de telefonía móbil e da internet comparten os datos dos seus clientes cos servizos de seguridade e cos ministerios de saúde. China ou Corea do Sur, case ás portas da epidemia do coronavirus, son casos de éxito do control mediante os macrodatos (big data), aínda que nalgúns casos con certas prácticas que se afastan do dereito á privacidade e á protección de datos.

«En China e Corea do Sur, o uso deste tipo de tecnoloxía deu resultado. Corea do Sur está a realizar esforzos e facendo pasos acelerados en canto á protección de datos, pero China é un país cun nivel de protección inadecuado e está a día de hoxe lonxe dos estándares europeos», afirma Eduard Blasi, profesor colaborador dos Estudos de Dereito e Ciencia Política da UOC. Pero ante unha epidemia como a actual, a quen pertencen os dereitos: ao cidadán ou ao ben común? «Neste caso concreto, temos en xogo o dereito á vida, á saúde ou á integridade física, que precisamente se viu afectado pola gran propagación desta enfermidade entre a poboación», afirma Blasi. «O dereito á protección de datos non é un dereito absoluto e as autoridades de control ponderan os dereitos fundamentais, de modo que en segundo que circunstancias a protección de datos pode verse reducida pola prevalencia doutro dereito, como é o caso», engade.

Europa empezará a traballar cos macrodatos para controlar a COVID-19

China ou Corea do Sur, case ás portas desta epidemia, fixérono e, cos datos na man, funcionoulles. No vello continente, este venres a Comisión Europea pediu ás operadoras telefónicas que faciliten o seguimento da expansión do coronavirus mediante os móbiles dos cidadáns, un experimento similar ao que puxo en marcha hai uns meses o Instituto Nacional de Estatística (INE). «Se o que se pretende con esta tecnoloxía é saber a trazabilidade dos contactos das persoas diagnosticadas positivas de COVID-19 para poder avisalos de que teñen que confinarse, estes datos terían que ter unha precisión de menos de dous metros de erro, que é a distancia de contaxio», advirte Julián Salgas, investigador do grupo KISON do Internet Interdisciplinary Institute (IN3) da UOC. Ademais, engade que «os datos dos operadores telefónicos serían aproximados e, con todo, estaríase a invadir a privacidade dos cidadáns se non se aplican medidas para protexela».

Bruxelas apresurouse a afirmar que os datos serán utilizados de forma agregada e anónima, sen identificacións individuais, e que se borrarán unha vez pasada a crise. «O problema cos datos de mobilidade é que son difíciles de anonimizar; o feito de non ter nomes non evita que sexan identificables», explica Salas. Se, por exemplo, se soubese exactamente onde vive un individuo e onde traballa, é moi probable que poida saberse quen é, pois estas dúas informacións identifícano. Para o investigador, é importante que o Goberno especifique como serán utilizados os datos de mobilidade e como o fará para protexer a privacidade dos cidadáns ao utilizar os datos das operadoras.

Cambio de perspectiva: a miña privacidade axuda ao colectivo

O control dixital policial que moitos países asiáticos exerceron durante esta crise considerouse extremo e en moitos casos esaxerado, pero agora as sociedades europeas empezan a velo como unha arma para loitar contra a COVID-19. «As sociedades asiáticas son sociedades culturalmente moi diferentes. Mentres en Europa vemos a interferencia nos nosos dereitos privados, os asiáticos non; tamén a súa noción de colectividade e individualidade é diferente, o común está por encima do individual», apunta Albert Barberà, director do eHealth Center da UOC. De feito, segundo o filósofo surcoreano Byung-Chul Han, moitos asiáticos atrapados fóra dos seus países senten desamparo ante a falta de control dos estados occidentais. Nesta liña, Salas afirma que «hai unha clara diferenza entre as políticas públicas da Unión Europea e as chinesas, basta como exemplo o Regulamento Xeral de Protección de Datos da UE». Ademais, «isto tamén se ve reflectido no respecto aos dereitos da cidadanía, como o dereito á privacidade», subliña.

As aplicacións Coroa 100m, CoronaNow ou Coroa Alert son só algúns dos moitos exemplos tanto de iniciativas privadas como públicas para rastrexar e controlar o coronavirus nos países asiáticos. A aplicación Coroa 100m, que conseguiu máis dun millón de descargas durante os primeiros días, avisa aos usuarios se están a menos de cen metros dun lugar onde houbo un paciente confirmado de coronavirus. «Mediante os servizos de localización do móbil activados, detéctase a entrada nunha zona acoutada e lánzase un aviso», explica Antoni Pérez-Navarro, profesor dos Estudos de Informática, Multimedia e Telecomunicación da UOC e subdirector de investigación do eLearn Center. Non só hai aplicacións privadas, tamén as hai que son propiedade dos gobernos rexionais, como Suishenban (en China), que informa segundo cores (verde, amarelo ou vermello) sobre a posibilidade de contaxio do individuo. «Obtéñense os datos de GPS dos móbiles para saber se tiveron risco de contaxio, e se a alguén lle asignan a cor vermella ten que confinarse e non pode acceder aos servizos de transporte», afirma Salas. Para o experto, un problema engadido, é que che asignen unha cor vermella sen motivo aparente e non ter unha explicación, como xa pasou en China.

Neste tipo de aplicacións, é importante diferenciar dúas cousas: o acceso aos datos de infectados ou posibles infectados por coronavirus por parte doutros usuarios e 'outra cousa moi distinta' o acceso a esta información por parte de autoridades sanitarias. Neste segundo caso, prima o interese público. «En España, coa lei de protección de datos actual dificilmente poderían poñerse en práctica este tipo de aplicacións que dan acceso a todos os datos de cada un dos infectados, con empresas privadas identificándoos de forma máis ou menos precisa e probablemente rastrexándoos (mediante o seguimento por GPS), pero si que pode facerse no caso de autoridades de saúde (como propón a UE) como recurso para mitigar a rápida propagación desta enfermidade», explica Blasi. «O tratamento de datos permite identificar casos e confinar de maneira selectiva, pero isto só podes facelo se tes a información», engade Barberà.

Coronomadrid ou Stop COVID19 CAT son como as aplicacións de control chinesas?

En Cataluña, a aplicación Stop COVID19 CAT, desenvolvida desde o Departamento de Saúde da Generalitat de Cataluña, púxose en marcha para xestionar os datos de saúde, identificativos e de xeolocalización dos cidadáns e para determinar a evolución da enfermidade COVID-19 con obxectivos de investigación e estatística, na mesma liña que Coronomadrid. «Utilizan as localizacións para xerar un mapa epidemiolóxico a escala local e dá seguimento aos cidadáns para saber o seu estado de saúde; é unha ferramenta moi útil para evitar a saturación doutras canles, como as consultas telefónicas», afirma Salas.

Pero non se asemella á tecnoloxía usada polas aplicacións chinesas, polo menos non na forma. «É similar porque fai un mapeo da situación e por tanto o obxectivo é o mesmo, pero diferénciase porque é unha aplicación reactiva: o usuario debe descargarse a aplicación e contestar activamente unha serie de preguntas; en cambio, nas aplicacións chinesas os propios provedores de telefonía vertían os datos», detalla Barberà. «Polo momento, só xera mapas de calor e non trata os datos de forma identificada. Podería chegar a tratar información máis concreta dos usuarios se as autoridades sanitarias o necesitasen pero de momento non se estableceu. Non creo que deba verse como unha medida intrusiva, atendida a situación», engade Blasi.

Controlar os datos despois da COVID-19, a gran dúbida e o gran medo

Poñer data a unha pandemia non é fácil, pero o control dos datos é unha arma de control do Estado que pode poñer en dúbida a democracia dun país. «A colección e o control destes datos podería alongarse indefinidamente, mentres o número de casos de COVID-19 non sexa cero, xustificando que é necesario para evitar o seu aumento», advirte Salas. Para que este control sexa exercido de forma ética, sería necesario 'segundo Salas e tamén segundo investigadores da Universidade de Oxford' que fose supervisado por un consello asesor transparente e inclusivo, ademais de facer públicos os principios éticos, dar garantías de igualdade de acceso e tratamento, usar un algoritmo transparente e auditable e compartir o coñecemento con outros países.

Buscar o punto medio no control dos datos non é tarefa fácil, como tampouco o é cambiar a visión da sociedade. «Esta situación fainos expor como xestionalo con vistas ao futuro: está claro que a reacción europea, cunha linguaxe bélica e con medidas propias do século xx, tampouco está a funcionar e debemos entender que a compartición dos datos é boa e que nos axuda a mellorar e a poder reaccionar ante retos como estes, polo que debemos reflexionar e chegar a un acordo social de que facemos con estes datos, como os compartimos e con que límites», conclúe Barberà.

Un dos perigos de utilizar opcións telemáticas durante o estado de alarma é que estudantes ou traballadores con discapacidade non poidan acceder a eles, pero hai entidades que se envorcaron en axudar a que os colectivos máis vulnerables poidan aproveitar a tecnoloxía para mellorar a súa formación e as posibilidades de atopar un emprego cando a sociedade retorne á normalidade.

A utilización da tecnoloxía permitiu que moitos estudantes e traballadores puidesen manter un certo ritmo de produtividade a través de ferramentas a distancia.

O problema foi garantir a accesibilidade destas plataformas para que as poidan utilizar todos os alumnos ou empregados, algo que non sempre foi así e que deixou a moitas persoas illadas do seu traballo ou o seu centro de estudos.

Por esta razón, entidades como a Fundación ONCE ou a Fundación Adecco reforzaron as súas ferramentas formativas dirixidas a persoas con discapacidade ou outros colectivos vulnerables para que tamén poidan aproveitar o período de illamento para mellorar a súa empregabilidade.

Por exemplo, a Fundación ONCE anunciou novos cursos online na UNED Aberta centrados na discapacidade e dirixidos tanto a persoas con discapacidade como sen ela, nunha plataforma accesible para todos eles.

Pola súa banda, a Fundación Adecco, dentro da súa campaña #PreparateParaElEmpleo elaborou unha lista de tarefas para axudar ás persoas máis vulnerables durante estes días.

Trátase dun plan de 15 días para definir propósitos, metas e obxectivos que lles axuden a mellorar a súa empregabilidade. Este plan acompáñase de oito guías de orientación laboral e distintos consellos para mellorar a súa preparación para lograr un emprego cando acabe o estado de alarma.